Ex Ante, Ex Post

Ex ante (Latincede olaydan önce) ve ex post (olaydan sonra) terimleri, belirsizlik içeren iktisadi problemlerde karar anında var olan ve sonuçta gerçekleşen durumları ayırt ederken kullanılır. İktisadi aktörler kararlarını ex ante bilgilere göre verir, sonuçlarını ex post koşullara göre alır. Bu ayrım, özellikle tasarruf ve yatırım konularında önemlidir.

Geleceği için tasarruf eden birini düşünelim. Bu kişi hesap yaparken bugünkü geliri ve tüketim isteğinin yanı sıra, gelecekteki gelir ve ihtiyaçları ile tasarruf araçlarının beklenen reel getiri ve risklerini hesaba katmalıdır. Ancak karar anında gelecekteki durum belirsizdir. Günü geldiğinde yatırımlarından belki çok kazanır belki kazanamaz. Beklenmedik bir politika değişikliği, enflasyon dalgası, teknolojik atılım, doğal afet, savaş gibi olaylar kazançlarını azaltıp artırabilir. Üstelik kişinin kazandıklarını harcayacak kadar uzun yaşayacağının garantisi olmadığı gibi, çok uzun yaşayarak veya hesap etmediği harcamalar yaparak servetini tüketmesi de mümkündür.

Sağlıklı tasarruf ve yatırım kararları almak, kişinin refahı için önemlidir. Ancak belirsizliklerle dolu bir dünyada son sözü şans faktörü söyler. Aynı miktarda birikim yapan iki kişi düşünelim. Biri bununla gayrimenkul yatırımı yapsın, diğeri altın alıp kenara koysun. İkisi de o andaki bilgisine ve değerlendirmesine göre, kendince en iyi seçimi yapmaktadır. Zaman geçince, aralarında nispeten çok kazanan doğru, az kazanan yanlış tercih yaptığını düşünebilir. Ancak bunun bir anlamı yok. Çünkü kimsenin ex post daha kazançlı çıkan yatırım kararını ex ante bilmesi mümkün değil. 

Şans faktörü bazen ex ante kötü kararların ex post kazançlı çıkmasını da sağlayabilir. Örneğin, kişinin kendisi için önemli bir miktar birikimi, kazanma ihtimali düşük ama gerçekleşirse getirisi yüksek olacak şeylere yatırması pek akılcı değildir. Gelgelelim kimisine piyango vurur. Bilmediği şeylere yatırım yapıp kazançlı çıkmış birileri hep vardır. Tesadüfi başarıları görüp yanlışlardan ders almayanlar, şans döndüğünde ektiklerini biçerler.