Globalization and Its Discontents - Stiglitz

Bilgisayarımdaki eski dosyaları karıştırırken, üniversite yıllarımdaki kalkınma iktisadı dersinde Joseph Stiglitz'in "Globalization and Its Discontents" (Küreselleşme Büyük Hayal Kırıklığı) adlı kitabı için yazdığım değerlendirme yazısı karşıma çıktı. Orada kalmasın, belki üç beş kişi okur da faydalanır diye düşünerek burada yayınlamaya karar verdim. Yazı İngilizce ama Google Translate ya da Chrome tarayıcısının çeviri özelliğiyle Türkçe'ye de çevrilebilir. Ayrıca, 2007'de daha önce Ekşi Sözlük'teki yazılarımı taşıyarak bu blogu başlattığımda, kitapla ilgili kısa bir eleştirel yorum (linki şurada) eklemiştim. Fakat aşağıdaki yazı hem daha kapsamlı, hem de daha dengeli. 

Book review of "Globalization and Its Discontents" by Joseph Stiglitz

May 14, 2003

“Globalization and Its Discontents”, the controversial book by Nobel laureate Joseph Stiglitz, was first published at a time when globalization emerged as a hot topic at the world stage. After the riots during the WTO meeting at Seattle, each step towards a closer integration has been associated with furious masses condemning globalization as a new form of exploitation of the poor. However, as rioters at Seattle, Prag, and Genoa appeared at the front pages, more moderate majority has sought intellectual support to initiate a rational political process to remove inequalities of the world system. Emergence of Stiglitz as the voice of the sensitive and rational majority is very crucial for this purpose.

Stiglitz does not argue for reversing the globalization. He believes that “globalization - the removal of barriers to free trade and the closer integration of national economies - can be a force for good and that it has the potential to enrich everyone in the world, particularly the poor.” According to him, international trade agreements and the policies imposed by international organizations are the main obstacles to actualization of potential benefits of a proper functioning global system.

The institutions that are subject to Stiglitz’s criticisms include IMF, World Bank, World Trade Organization, and US treasury. However, among these institutions, IMF receives considerable portion of his criticisms, for its central role in the economic events for the last 20 years, including financial crises and transformation of the former socialist economies. Indeed, Stiglitz never objects the theory behind the policies IMF typically supports. He argues that liberalization, privatization, and stabilization policies, if implemented with proper sequencing and pacing, are necessary steps to avoid inefficiencies in an economy. At the beginning of the Chapter 3, he explains the rationale behind these policies with reference to the problems in Latin America.

Stiglitz criticizes IMF for failing to take sequencing and pacing into consideration in the implementation of these policies. If national monopolies are privatized without establishing legal framework to ensure competition and job creation, privatization leads to either creation of private monopolies that are more eager to exploit their monopoly power, or selling of valuable assets of privatized firms. If liberalization takes place without taking measures to protect domestic infant industries, it leads to destruction of domestic industries by foreign competition. Stiglitz accuses IMF of looking these issues from a point of view, what he calls “Market Fundamentalism”. For IMF, rapid implementation of these policies has more importance than all. Once the reforms are made, inefficiencies will remove and proper functioning of the market will overcome the initial problems quickly. However, Stiglitz argues that this view, market fundamentalism, is non-sense. Forming a well-functioning market before establishing necessary institutions and legal framework is impossible. Even if such a well-functioning market is formed, it is no easy to create new jobs instead of the destroyed ones. Therefore, for Stiglitz, these reforms should be made in a cautious and well-timed way that they ensure creation of new jobs.

Stiglitz puts the greatest weigh on job creation and economic growth. From this perspective, he severely criticizes the stabilization programs of IMF. According to Stiglitz, fiscal austerity measures that IMF insists on exacerbate economic downturns, rather than reversing them. When an economy experiences a recession, increasing government expenditures can revert it by boosting aggregate demand. This simple policy prescription offered by Keynes was indeed the reason for the foundation of IMF. Since national economies are integrated together with trade relations, collapse of one economy also affects the others. Therefore, implementation of fiscal policy to foster economic growth is vital for both home country and the others. According to Stiglitz, IMF was founded to provide liquidity to the countries facing an economic downturn. Thus, a global recession could be averted. However, today IMF does just the opposite.  It imposes austerity policies to the countries in recession.

For Stiglitz, IMF has a misplaced and myopic focus on implementation of the policies. Although the ultimate goal is high economic growth, IMF focuses too much on the tools to reach this goal. This is true for both stabilization and structural adjustment policies.  For instance, although Argentina managed to keep its inflation low and its budget balanced, it suffered from a deep recession. Similarly, Czech Republic received greater appraisal from IMF than Poland, for it abode by the IMF measures in transformation from socialism to market economy. However, Poland attained a better growth rate than Czech Republic.  According to Stiglitz, IMF’s focus on policies caused poor economic performance in Argentina and Czech Republic.

Indeed, behind all these mistakes lies the belief that we have encountered before, market fundamentalism. Throughout his book, Stiglitz frequently emphasizes that markets operate properly under very restrictive conditions, and IMF’s reluctance to accept this creates very serious problems. He devotes two separate chapters for each Asian and Russian Crises. During these chapters, he extensively accounts for implications of IMF policies in these two regions, and blames IMF for the depth of the crises.

In my opinion, among Stiglitz’s criticisms, the one about the undemocratic environment of the international organizations, and particularly IMF, deserves special attention. It deserves special attention, since it is useful in understanding how standard IMF policies fail at a particular economy. One can examine the democracy problem in international institutions in two dimensions. First one is the absence of a debate platform that would involve whole parties related to the policies. Second one is the absence of transparency and accountability of these institutions.

Absence of a debate platform captures why a policy package designed by IMF may fail at a national economy. Each country has a unique social and institutional structure, and its own people have the best knowledge about this structure. Since the success of the program requires its adaptation to specific conditions of that country, presence of the local economists in designing the policies is very crucial. However, according to Stiglitz, IMF has an intention to neither consult to local economists, nor discuss any alternative policy at all. This creates a weird situation: The countries that are affected most by the policies are the ones that have the least influence on them. The result is the policies that lead to high unemployment rate and distort social cohesion. It is clear that creating a debate environment will not only promote democracy in international institutions, but also increase chances of policies to success.

The second dimension of the democracy problem in international organizations is the absence of transparency and accountability. Stiglitz argues that the most important decisions to affect people’s lives are taken behind closed doors. He accuses these institutions of protecting the interests of developed countries and financial companies.

Although Stiglitz makes a powerful critique of IMF, his comments and criticisms on the other actors in the globalization process are less compelling. Also, many important issues related to globalization, such as labor standards, environment, intellectual property, and migration are either excluded, or mentioned in a few paragraphs. Indeed, one expects a more balanced approach to the problems associated with globalization, when he sees the title, Globalization and Its Discontents. In my opinion, it would be better if Stiglitz wrote two distinct books, one solely dedicated to IMF and the other dedicated to all other issues.

Hypocrisy of developed countries in trade liberalization, adverse effects of intellectual property rights on the poor, and the widening income gap between the rich and the poor are only few of the many issues that could be examined more deeply. Even though comments on these issues are limited, they are very meaningful for they are mentioned by a respectful economist. Stiglitz’s position on these issues makes a significant contribution to the movements aiming at overcoming inequalities in globalization.

Krizden çıkışın halleri

Geçtiğimiz hafta Türkiye'de 2020 yılının ilk çeyrek GSYH verileri açıklandı. Merkez bankasının faizleri düşürdüğü, maliye politikasının gevşetildiği, bankaların kredi arzını hızla genişlettiği ortamda, ekonomi bir önceki çeyreğe göre (mevsim ve takvim etkileri arındırılmış olarak) sadece yüzde 0.5 büyüdü. Bunda Türkiye'yi Mart sonunda etkileyen salgının etkili olduğu anlaşılıyor. Kapanan dükkanlara, duran üretime, azalan tüketim harcamalarına ve ihracata bakınca, ikinci çeyrekte ekonominin çok sert küçüleceği belli. Artık yüzde 10 mu olur, 15 mi göreceğiz.

Yaşadığımız süreç küçüğünden büyüğüne çoğu işletme ve çalışanları için yıkım yarattı. Şu sıralar salgın geriliyor ve iktisadi faaliyetin tekrar canlandırılmasına çalışılıyor. Fakat süreç nasıl ilerleyecek belirsiz. İnsanları eve kapatıp sosyal teması kısıtlayınca hastalığın bulaşması haliyle kesildi. Ancak etkili bir aşı bulunana kadar aylarca, belki yıllarca evde kalamayacağımıza göre, kısıtlamalar illa ki gevşetilecek. Ondan sonra salgının tekrar yayılmasının önüne nasıl geçilecek, etkileri nasıl hafifletilecek ya da yeni duruma nasıl uyum sağlanacak göreceğiz. Bu sadece insan sağlığı için değil, ekonominin gidişatı için de önemli. Ayrıca ülkemizdeki mevcut ekonomik sorunların bu süreçte nereye gideceğini ve bunlarla nasıl baş edileceğini de bugünden kestirmemiz güç.

Bu derece yüksek belirsizlik içinde geleceğe bakarken, tek bir durumu değil, iyi ve kötü birçok senaryoyu düşünmekte fayda var. Bu amaçla (mevsim ve takvim etkileri arındırılmış) GSYH hacim endeksi üzerinde bu krizden çıkışı gözümüzde canlandıracak mekanik simülasyonlar yaptım. Aşağıdaki grafiğin sağ ekseni krizden çıkış senaryolarına göre GSYH endekslerini, sol ekseni aynı renkli endeksin bir önceki yılın aynı çeyreğine göre büyüme oranını belirtiyor. Kırmızı kesikli çizgi yıllık yüzde 4 potansiyel büyüme hızı varsayımıyla, kriz olmasaydı ekonominin nasıl seyredeceğini gösteriyor. Taralı gri bölge ise bugünkü seviyenin üstünü işaretliyor.

Uluslararası kurumlar büyüme oranlarını yılın tamamı (dört çeyreğin toplamı) için yıllık olarak ifade ettiklerinden, büyüme tahminlerini yıl bazında konuşmak adet olmuştur. Bu yüzden aşağıdaki grafikte ayrıca bu senaryoların yıl yıl ima ettiği GSYH büyüme oranlarını da gösterdim.

Senaryolar şöyle:

1. Hızlı toparlanma (mavi). Bu devletimizin hedeflediğine benzer bir duruma karşılık geliyor. Üstteki grafikte ikinci çeyrekte GSYH'nin yüzde 10 düştüğünü varsaydım. Bunun önceki yılın aynı ayına oranla karşılığı (sol eksen) yaklaşık -7. Sonra üçüncü çeyrekte (Temmuz-Eylül) herkes büyük oranda işine gücüne dönüyor ki, GSYH çizgisi ilk çeyrekteki seviyesine yaklaşıyor, yılsonunda da potansiyel trendine ulaşıyor. Toparlanma hızlı olduğu için, büyüme oranlarının kısa süreli bir dalgalanmanın ardından normalleştiğini görüyoruz. Alttaki grafiğe göre bu patika 2020'nin tamamında küçük bir pozitif büyüme sağlıyor. Ertesi sene baz etkisiyle çok yükselen büyüme, sonra normal seviyelere geliyor.

Hedeflenen böyle bir şey ama buna ulaşmak oldukça zor. Bir defa, biz her şeyi doğru yapsak, ülkemizde salgını önlesek ve yerinde ekonomik tedbirler alsak bile dünyaya bağımlıyız. En başta, turizm yılda yaklaşık 30 milyar dolar (GSYH'nin yüzde 4'ü kadar) gelir getiren bir sektördü. İçeride her şeyi normalleştirsek de nasıl turist çekeceğiz, ya da çekmek istiyor muyuz? Sonra sağlık tedbirleri sebebiyle birçok sektör (ulaştırma, eğlence, lokanta vb.) uzun süre tam kapasite çalışamayacak. Kaldı ki, alınan politika tedbirlerinin etkinliği de şüphe götürür. Dolayısıyla, hızlı toparlanma oldukça iyimser bir senaryo gibi duruyor.

2. Orta hızlı toparlanma (yeşil). Burada başlangıçta biraz daha büyük bir düşüş ve 2-3 sene vadeye yayılacak bir telafi sürecini gösteriyoruz. Aslında gelecek senenin ortalarında GSYH bugünkü seviyelere geliyor ve önceki yıla göre büyüme oranları çok yüksek seviyelere çıkıyor. Ama potansiyele ulaşmak daha uzun sürüyor. Bir önceki sene GSYH düşük olduğu için (baz etkisiyle), ileriki senelerde büyüme oranları yüksek çıkıyor. Alttaki grafik 2020'de yüzde 3.5 civarı bir küçülmeden sonra, ilerleyen senelerde  7-8 arası büyüme gösteriyor. Bu da şekil itibarıyla (sayılar farklı ama) 2009 küresel finans krizi ve sonrasına benzer bir durum.

Son enflasyon raporunda merkez bankası, negatif çıktı açığının (yani GSYH ile potansiyeli arasındaki farkın) 2022 başında kapanacağını tahmin etmişti (link). Elbette gelişmiş bir modelde potansiyel büyüme sabit değildir, ekonomik koşullara göre değişir. Raporda detaylar açıklanmadığından kesin bilemiyoruz ama kabaca buradaki gibi bir patika öngörmüş olabilirler.

Bu senaryo, hastalığın etkisinin kademeli olarak azalacağı varsayımıyla, ticaret ve turizm gibi sektörlerdeki olası toparlanmayı daha makul şekilde yansıtıyor. Ancak burada krizin kalıcı bir hasar bırakmayacağını ve iki-üç senede tüm etkisinin atlatılacağını kabul ediyoruz. 2009 krizinde böyle olmuştu, fakat tekrarlanacağının garantisi yok. Bunu başarmak için ekonomi yönetiminin yüksek performans sergilemesi gerek. Ülkenin biriken ekonomik sorunlarının yanında siyasetinin de çalkantılı olması bunu güçleştirebilir. 

3. Yavaş toparlanma (turuncu). Burada başta daha da sert bir düşüş ve sonrasında daha yavaş bir toparlanma varsayıyoruz. GSYH'nin bugünkü seviyesine gelmesi 2021 sonunu, potansiyeline ulaşması 2022'nin ötesini buluyor. Yıllık büyüme oranlarına bakılınca bu sene yüzde 6 küçülme, seneye yüzde 5 ve ondan sonraki sene baz etkisiyle yüzde 8'e yakın bir büyüme çıkıyor. Salgın süreci uzar ve ekonomi politikaları da yeterince etkili olmazsa böyle bir durum olabilir. Bu senaryo 2020-21 seneleri için IMF Türkiye tahminlerine (yüzde 5 küçülmenin ardından, 5 büyüme) benziyor.  IMF'nin 2022 tahminini ise açıklamadıklarından bilmiyoruz.

4. Fena senaryo (krem). Maalesef en kötüyü gördük, bundan sonrası daha iyi olacak diye emin olamıyoruz. Salgının daha büyük bir ikinci dalgasının gelmesi, Türkiye'nin iç ve dış siyasetinin karışması, ekonomi politikalarında yanlışlar yapılması gibi türlü sebepler sorunların ağırlaşmasına yol açabilir. Bu senaryoda milli gelirdeki düşüşün ikinci çeyrekten sonra da devam ettiği ve 2020'de ekonominin toplam yüzde 10 küçüldüğü bir durum var. Sonrasında da toparlanma yavaş olduğundan, değil potansiyele başlangıç noktasına bile 2.5-3 senede gelinemiyor. Elbette beterin beteri var. Ama bu kadarı bile, sonraki yıllardaki pozitif büyümeye rağmen, oldukça derin bir resesyonu ifade ediyor. Sonradan toparlanma olsa da, böyle sert bir düşüşün yaratacağı işsizlik ve yoksulluk gibi sosyal sorunlar uzun süre devam eder.  

Sonuç olarak, hastalığın doğasına ya da dış dünyada olan bitene karşı fazla bir şey yapamasak da etkin yönetim ve dayanışmayla ülkemizdeki sorunları hafifletebiliriz.  Umalım ki öyle olsun ve en kötüsü geride kalsın.

Uluslararası yatırım pozisyonu

Uluslararası yatırım pozisyonu (UYP), bir ülkenin dış varlıklarını ve yükümlülüklerini gösteren finansal tablodur. UYP  ödemeler dengesindeki finansal akımlarla ilişkili stok değerleri gösterir. Örneğin, yabancı bir yatırımcı Türkiye'de hisse senedi satın aldığında, işlem o dönem ödemeler dengesinin uygun kalemine yükümlülük oluşumu diye kaydedilir. İşlem aynı dönemde UYP'ye de kaydedilir ve yabancı hisseyi tuttukça ileriki dönemlerde güncel dolar değeriyle raporlanır. Stok değer, piyasa koşullarında hisse senedinin TL fiyatına ve dolar kuruna göre değişir. Fiyat değişimi haricinde, yeni hisse alındığında veya eldeki hisseler satıldığında da stok değişir. Bunun gibi tüm kalemler toplandığında ülkenin yurtdışındaki, yabancıların da ülkedeki mevcut yatırımlarının dökümü ortaya çıkar.

Ülkemizde ödemeler dengesi ve UYP istatistiklerini (bkz.) merkez bankası yayımlar. Aşağıda  Türkiye'nin basitleştirilmiş Mart 2020 UYP tablosu, ana başlıkları ve bazı önemli kalemleriyle görülüyor. Buna göre Türkiye'nin 234 milyar dolar değerinde uluslararası varlığı varken, 548 milyar dolar da yükümlülüğü bulunuyor. Dolayısıyla, net pozisyon en son 315 milyar dolar açık vermiş durumda.

UYP'deki varlıkların yarıdan fazlası, merkez bankasının rezervleri (92) ve bankaların (iştirakleri dahil) yurtdışındaki mevduatlarından (44) oluşuyor. İkincinin 35 milyar doları döviz, kalanı TL cinsinden. Likit döviz varlıklarından oluşan bu tutar resmi rezervlere eklendiğinde (35+92=) 127 milyar dolar ediyor. Bu da Türkiye'nin toplam uluslararası rezervini oluşturuyor. Dövize ihtiyaç duyulduğunda kullanılabilecek bu kaynak, ülkenin bir nevi kara gün parası. Varlıkların geriye kalan kısmı doğrudan yatırımlar, çeşitli krediler ve banka dışı kesimin yurtdışı mevduatından oluşuyor. Portföy yatırımı ise pek yok. Elbette bunlar kayıtlı varlıklar. Türk vatandaşlarının yurtdışındaki takip edilemeyen servetleri bu tabloya dahil değil.

Yükümlülük tarafında, borçlanma araçları (yani çeşitli krediler, borç senetleri ve mevduat) aslan payına sahip. Bunlar büyük ölçüde döviz cinsinden. Doğrudan veya hisse senetleri yoluyla özsermayeye yapılan yabancı yatırımların payı ise daha küçük. Özsermaye yatırımları ve TL cinsi borçlanma araçları bizim için daha avantajlıdır. Mesela yabancı bir banka Türkiye'deki bir kuruma dolarla kredi verirken, temerrüt (default) ihtimali dışında bir risk almaz. Döviz kuru arttığı ve büyüme düştüğünde, bizim dolar cinsi milli gelirimiz düşer; fakat bu durum parasını faiziyle tıkır tıkır alan yabancı bankayı etkilemez. Bu da kötü zamanlarda külfetin tamamen bize kalmasına yol açar. Oysa özsermayeye ya da TL borç senetlerine yatırım yapan yabancı riskleri bizimle bölüşür. TL değerlenirken ve büyüme hızlanıp varlık fiyatları yükselirken, yani biz kazanırken, o da kazanır; kaybederken o da kaybeder. Bunun önemini UYP'yi birikimli cari işlemler açığıyla karşılaştırarak anlayabiliriz.

Ödemeler dengesinde, (ölçüm ve tahmin hataları hariç) cari işlemler açığı finans hesaplarındaki fazlaya eşittir. Dolayısıyla varlık değerleri sabitken, cari açık varsa UYP'nin bunun kadar azalması, fazla varsa artması beklenir. Oysa aşağıdaki grafikte, 1996 yılından başlayıp UYP'yi her sene cari denge kadar değiştirdiğimizde (kırmızı çizgi), bunun UYP'nin gerçekleşmesinden (mavi) farklı olduğunu görüyoruz.

Grafiğe göre 2000'lerin başında TL'nin değerli ve varlık fiyatlarının yüksek olduğu dönemlerde UYP hızla düşerken, daha sonra bu eğilim yavaşlıyor ve 2012'den sonra da tersine dönüyor. Grafikteki çizgiler 2012-13 arası kesişmiş. O tarihten bu yana toplamda 200 milyar dolara yakın cari açık verilirken, UYP'deki açık genişlemek şöyle dursun 100 milyar dolara yakın daralmış. Demek ki değer değişimlerinden 300 milyar dolarlık bir kazanç (capital gain) sağlamışız. Başka bir açıdan bakarsak, bu kazanç sayesinde bu cari açıkları verebilmiş ve büyüme açısından maliyetli olacak bir dengelenmeyi uzun süre ertelemişiz.

Peki bu değer kazançlarına sevinmeli miyiz? Burada bizim kazancımız, yabancının kaybı demek. Kimse de para kaybedeceği yere yatırım yapmak istemez. Dolayısıyla uzun vadeli ilişkilere zarar verecek güven kaybı yaşanıp yaşanmaması önemli. Küresel finansal kriz, salgın hastalık ya da jeopolitik tehdit gibi öngörülemez bir olay yaşandığında, kimse bu sebepten o ülkeyi suçlayamaz. Böyle zamanlarda ülkenin nimetlerinden faydalanan herkesin krizin külfetini paylaşması doğaldır. Fakat bugünkü durumun farklı olduğu açık. Uzunca bir süredir, bizim ne düşündüğümüzü geçtim, AB ve IMF gibi etkili kurumların ve batılı basının neredeyse tamamı Türkiye'yi olumsuz değerlendiriyor ve bundan siyasi iktidarı sorumlu tutuyor. Türkiye'de iş yapanlarsa ülkenin siyasi ve ekonomik sorunlarını bizzat gözlemliyor. Yatırımcı çekmeyi ve olanı korumayı giderek zorlaştıran bu koşulları, geleceğimiz için endişe verici buluyorum.

Lübnan’ın ekonomik krizi

Lübnan’da son dönemde siyasi ve toplumsal çalkantılara da yol açan derin bir ekonomik kriz yaşanıyor. Ödemeler dengesi, kamu borcu, bankacılık, reel sektör krizi ne ararsanız var. Ben de bir vesileyle burada ne oluyor diye IMF raporları ve çeşitli internet kaynaklarından araştırdım. Buradan da paylaşmak istedim. Olayları görüp ne oluyor bu memlekette diye düşünen varsa, belki anlamasına yardımcı olur. 

Yukarıdaki tablo aslında çok şey anlatıyor ama biraz açıklayayım. Öncelikle son dönemde yaşananların arka planındaki yapısal sorunları özetlersem:

• Ülke uzun yıllardır çok yüksek bütçe ve cari işlemler açığı (“ikiz açık”) sorunu yaşıyor. 2019’da GSYH’ye oranla bütçe açığı %10.7, cari açık %20.1 oldu. Kamu borcu da GSYH’nin %150’sinin üzerine çıktı.
• Lübnan’da devlet borçlanmayı bankalar üzerinden yapıyor. Merkez bankası da yerli ve yabancı para cinsi tahvilleri gerektiğinde satın alarak mali genişlemeye destek oluyor.
• Bankalar finansmanı çoğunlukla yurtdışındaki Lübnanlılardan topladığı dolar cinsi mevduatla sağlıyor. Dolayısıyla, cari açığı finanse eden sermaye girişi de mevduat yoluyla oluyor. Bankacılık sektöründe dolar mevduatların toplama oranı %70’lerde.
• Kamu borçlanma ihtiyacı sebebiyle dolar faizi yüksek, merkez bankası yerel para faizini de yüksek tutuyor. Buna rağmen mevduat girişlerinde yavaşlama daha 2018’de başladı. Ardından kredilerde yavaşlama ve bankaların tahsili gecikmiş alacaklarında artış yaşandı.
• Büyüme hızı; düşük verimlilik, iç karışıklıklar, diplomatik sorunlar, Suriye savaşı ve mülteci akını gibi olumsuz etmenler yüzünden uzun yıllar yavaş kaldı. GSYH 2010-18 arası ortalama %2 büyüdü.
• Daha kriz öncesinde IMF, kamu borcunun sürdürülebilir olması için GSYH’nin %4.5’i oranında bir faiz dışı fazla gerektiğini söylüyordu. Bir dizi yapısal reform önerisinin yanında, IMF yolsuzluğun yaygınlığından ve acil önlem alınması gerektiğinden bahsediyordu.
• Lübnan 2018 yılında aralarında ABD, AB ülkeleri ve Suudi Arabistan gibi çeşitli taraflardan oluşturan bir konsorsiyumdan, kalkınma projelerinde kullanılmak üzere 11 milyar dolarlık kredi sözü aldı. Lakin bu kaynak gerekli reform şartları sağlanmadığından daha gelmedi.

Bunlar Lübnan ekonomisinin son derece kırılgan bir yapıda olduğunu açıkça gösteriyor. Sonrasında yakın dönemde yaşanan gelişmelerse şöyle:

• 2019 sonundan itibaren mevduat girişinin azalmasıyla ülkenin finansman sıkıntısı arttı ve koronavirüs salgınından sonra iyice ağırlaştı.
• Kamu borç senetleri, merkez bankası parası ve döviz rezervleriyle daha çok satın alınmaya başlandı.
• Mart ayında Lübnan dış borç ödemesini yapamayarak, tarihinde ilk defa temerrüde düştü.
• Döviz sıkışıklığından bankalar mevduat sahiplerine dövizle ödeme yapamaz hale geldi. Yerel para ile ödeme yapılsa da resmi döviz kuru düşük olduğundan, bu durum mevduat sahibinin kayıp yaşamasına yol açtı. 
• Hükümet kamu borcunun bir kısmını silerek yeniden yapılandırmayı planlıyor. Yerel bankaların varlıklarının %70’i devlet tahvili olduğundan bu durum bankacılık sistemini zora sokacak; banka hissedarları, mevduat sahipleri ve diğer borç verenler külfeti paylaşacaktır.
• Hükümet 10 milyar dolarlık bir mali destek paketi için IMF’ye başvurdu. Ayrıca 2018’de söz verilen kalkınma desteğini almak için de hala ümitliler.
• IMF, 2020 yılında Lübnan için GSYH’de %12 daralma, %17.5 oranında enflasyon, GSYH’nin %15.3’ü kadar bütçe açığı ve %12.6’sı kadar cari açık tahmin ediyor. 

Görüldüğü gibi beterin beteri var. Tabii Lübnan’a bakıp çıtayı çok aşağı koymamalıyız. Bizim için mesele sadece ayakta kalmak değil. Hedefimiz, önce sağlık krizini, sonra da yol açtığı ekonomik maliyetleri aşıp ülkemizi makul ve sürdürülebilir bir kalkınma yoluna sokmak olmalı. Onun için de yapılacak çok şey var. 

Lübnan hakkında daha fazla bilgi için, yazıda faydalandığım aşağıdaki kaynaklara bakabilirsiniz:

• IMF 2019 yılı 4. Madde raporu - link
• Council on Foreign Relations'ın bloğunda bir yazı - link 
• Financial Times'ta güncel bir köşe yazısı - link
• Yerel bir podcast - link

Mükemmel fırtına

Koronavirüs salgını insan sağlığının yanında ekonomilere de büyük zarar verdi. Geçen hafta 2020 Dünya Ekonomik Görünüm raporunu yayımlayan IMF, dünya ekonomisinin bu yıl yüzde 3 küçüleceğini tahmin etti. IMF, Türkiye'nin de bu sene yüzde 5 küçülmesini bekliyor. Bu karamsar mı, yoksa iyimser mi? Bu durumda ne yapılabilir? Bakalım.

Türkiye genelinde dükkanlar kapandı, birçok fabrika üretime ara verdi, şehirlerarası ulaşım durdu, kısmi ve geçici sokağa çıkma yasakları bile uygulandı. Ekonomik faaliyetlerdeki azalma gözle görülür olmaktan da öte, can acıtıcı düzeyde ve bu durum bir süre daha böyle gidecek. Ekonomistler üretim girdilerinden elektrik tüketimine bakıp yaklaşık yüzde 15 düşüş tespit ediyorlar (bkz.). Bunun nasıl devam edeceğini ve sonuçta katma değere tam ne kadar yansıyacağını bilmiyorum, fakat bu yılın ikinci çeyreğinde (Nisan-Haziran döneminde) ekonominin çok sert bir küçülme yaşayacağı kesin. Yılın dörtte biri böyle olduktan sonra, yılın tamamında yüzde 5 küçülmek demek, bundan sonra toparlanma olacak demek aynı zamanda. Üstelik IMF seneye de Türkiye için yüzde 5 oranında fena olmayan bir büyüme bekliyor. Çok coşkulu değil ama kötümser de değil, ümit verici öngörüler bunlar. Acaba bu ümit gerçekçi mi?

İnsanlar ise gidemediği, alışveriş yapıp talep yaratamadığı için oluşan ekonomik kayıp, engellerin azalmasıyla telafi edilmeye başlanacak. IMF tahmininin altında, salgının dünyada birkaç ay içinde gerilemeye başlayacağı varsayılıyor. Böyle olmazsa ne olur? IMF'nin alternatif senaryo tahminleri de var ama yazıyı sayılara boğmayalım. Özeti, salgın sürdükçe ekonomik daralmanın da derinleşeceği, hatta gelecek yıla da sarkabileceği söyleniyor. Yani, ihtiyatlı olacaksak hem sağlık açısından hem de iktisadi açıdan baz senaryodan daha kötüsüne de hazır olmalıyız.

Bu hastalık toplum bağışıklık kazanana kadar hayatımızdan çıkmayacak. Bu da ya aşı bulunup yaygın şekilde uygulanana ya da herkes hasta olana kadar devam edecek. Başta önlem alınamadığından salgın hızlı yayıldı. Şimdi uygulanan katı önlemlerle, hastalık geriletilmeye ve kontrol edilebilir düzeye indirilmeye çalışılıyor. Benim anladığım, makul bir noktaya gelince  (seyahat, sokağa çıkma yasağı gibi) makro ölçekli tedbirler yavaş yavaş kaldırılacak, mikro tedbirlerle mücadele edilmeye çalışılacak. Daha çok test yapıp belirti gösteren ya da göstermeyen tüm hastaları çabuk tespit etmek, salgını köşe bucak takip etmek ve tespit edildiği yerde izole etmek gibi hummalı bir çabaya girişilecek. Bu arada yeni hastane, ekipman ve tıbbi malzeme için yatırım da yapılıyor. Bir yandan bilim adamları tedavide faydalı olacak yöntem ve ilaçlar üzerinde çalışıyor. Sonuçta, sağlık sisteminin kapasitesi ve etkinliği artıp daha çok insanı tedavi eder duruma geldiğimizde, hastalıktan da eskisi kadar korkmayacağız. Belki bir zaman sonra onunla yaşamaya da alışacağız. O zaman katı kısıtlamalara da gereksinim duymayacağız.

İşin uzmanı olmadığım için sağlık krizinin kolaylıkla aşılıp aşılmayacağını bilmiyorum. Bildiğim, bunun başarılmasının ekonomik sıkıntıları gidermek için de gerekli olduğu. Fakat maalesef bunun yeterli olduğunu söyleyemeyiz. Salgın yüzünden işletmelerin zor duruma düşmesi, çalışanların işsiz kalması, fakirin daha da fakirleşmesi büyük ekonomik ve sosyal sorunlar yaratıyor. Devlet bu sorunları hafifletmek için tedbir almak durumunda ve alıyor da. Bunun maliyeti ise doğrudan veya dolaylı olarak herkese çıkacak. Buna önceki yazımda değinmiştim (bkz.). O günden beri geçen sürede ekonomi yönetiminin politika tercihleri de belirmeye başladı. 

Ekonomide otomatik dengeleyici görevi yapan mekanizmalar vardır. Örneğin, gelir ve tüketim düştüğünde haliyle bunlar üzerinden insanların ödediği vergi de azalır. Çalışanlar işsiz kaldığında ya da dara düştüğünde, işsizlik sigortası ve çeşitli sosyal destek mekanizmaları devreye girer. Bunlar yeterli gelmediğinde devlet aktif olarak destekleyici politikalar da uygular. Nitekim bizde de böyle oldu ve 100 milyar TL (milli gelirin yaklaşık yüzde 2-2.5'i) büyüklüğünde bir ek mali paket açıklandı. Bununla özel sektörün vergi borçları ötelendi, kredi imkanları arttırıldı, çeşitli sosyal destekler genişletildi. Diğer ülkelerle karşılaştırıldığında bizdeki mali paket çok büyük değil (bkz.). Ayrıca içerik olarak da hibeden çok borç sağladığı için, faydalananlara geçici ve sınırlı bir destek veriyor. Bu da kamunun finansman sağlamada yaşadığı zorlukların mali genişleme konusunda kısıtlayıcı olduğunu gösteriyor. 

Kamunun finansmanında merkez bankası kaynakları daha çok kullanılmaya başlandı. Merkez bankası piyasadan hazine menkul kıymetlerini satın alırken (bkz.), para tabanı da hızla genişliyor (bkz.). Tabii mesele kamunun finansmanıyla bitmiyor. Bir yandan kredilerin de genişlemesi, böylece bankaların özel sektörü bol ve ucuz krediyle desteklemesi isteniyor. Bu da para arzında daha hızlı bir büyüme demek. Merkez bankası, BDDK ve kamu bankaları eşgüdüm içinde kredileri genişletmeye çalışıyor. Özel bankalarsa batık kredilerin artacağı böyle bir ortamda kredi vermeye istekli olmayacaklardır. Fakat regülasyonu devlet yaptığından (bkz.), özel bankalar da ileride daha çok risk almak durumunda kalabilirler. Bu gelişmelerin döviz kuru üzerindeki yansımalarını hemen gözlemleyebiliyoruz. Büyüme, enflasyon, finansal istikrar gibi konulardaki sonuçlarını ise zamanla göreceğiz.

Uluslararası iktisattan biliyoruz ki, açık ekonomilerde parasal genişleme döviz kurunda yükselişe sebep olur. Ülkenin döviz rezervleri varsa, piyasaya döviz satılarak kur artışı bir süre engellenebilir. Fakat rezervler yetersizse, sonunda ya döviz kuru serbest bırakılır ya da dışa açıklıktan feragat edilir (bkz.). Bizde arada bir şeyler yapılıyor. Bir yandan döviz piyasasına müdahale ediliyor, bir yandan bankaların para takası (swap) gibi araçlarla yurtdışıyla yaptıkları vadeli işlemler kısıtlanıyor, bir yandan da döviz kurunun yavaş yavaş yükselmesine izin veriliyor. Serbest bıraksak kur gidecek ama yapamıyoruz, çünkü hem enflasyon patlar hem dövizle borçlu olan birçok firma batar. Ama kuru durduramıyoruz da çünkü parasal genişleme uyguluyoruz ve döviz rezervimiz de yeterli değil.

O zaman bu durumdan nasıl çıkacağız? Başta dedik, önce sağlık krizini çözüp ekonomiyi tekrar açmanın yolunu arayacağız. Üretmeden refah artmaz. Sonra, ümit edildiği gibi hastalık yılın ikinci yarısı geriler ve küresel büyüme toparlarsa, işler bizim için de kolaylaşır. Büyük ekonomilerde çok büyük parasal ve mali teşvikler verildi. Beklentiler iyileşince, kötüleşirken olduğu gibi, yine ilk tepkiyi finans piyasaları verecektir. Dolayısıyla o safhaya, reel ekonomi çok zarar görmeden ve makroekonomik dengeleri çok bozmadan girersek, dış finansmanın bollaşıp ucuzlamasıyla bu krizden çıkabiliriz. O zaman uygulanan parasal genişlemeyi geri almak imkanı da doğabilir. Sanırım, ekonomimizi yönetenlerin planı ve ümidi de buna benzer bir şey.

Buradaki şartlar sağlanmaz ve işler daha kötüye giderse ne olur? O zaman bir noktada IMF'den destek isteyebiliriz. IMF salgın sebebiyle bir miktar krediyi (bize 7-8 milyar dolar düşüyor) sorgusuz sualsiz vermeye hazır.  Daha büyük bir kredi içinse, tarafların üzerinde anlaşacağı bir program uygulamak gerekir. Bu ekonomiyi yönetirken hükümetin elini bağlayacağından şu ana kadar tercih edilmedi. Ayrıca IMF'den destek istemek utanç verici bir şey gibi algılanıyor. Yine de şartlarda anlaşılırsa ya da ekonomik zorluklar mecbur bırakırsa, bu yola girilebilir.

Sorun şu ki, IMF kredisi dış finansman ihtiyacımızın tamamını karşılayacak kadar büyük olmayacak. Devletin ve özel sektörün vadesi gelen dış borcunu çevirmek ve ekonominin büyümesini sağlayacak kadar cari açık yaratabilmek için hala küresel piyasalardan sermaye çekebilmemiz gerekecek. Küresel ekonominin iyileştiği bir ortamda, IMF'nin varlığı yabancı yatırımcılara güven verip bunu kolaylaştırabilir. Ancak dünya ekonomisinin düzelmediği bir ortamda, yanımızda IMF de olsa bunu başarmamız zor.

Dünya ekonomisindeki daralma uzun sürerse, o durumda finansman zorluğunun yanında, ihracat ve turizm gelirlerimizde azalma da bizi olumsuz etkiler. Ödemeler dengesi krizine yol açabilecek öyle bir ortamada, sermaye kontrolü uygulamak (yabancı sermayenin çıkmasını engellemek) gibi alışılmadık önlemler almamız gerekebilir. Alışılmadık dedim ama, bugün Türkiye'de bankaların yabancılarla vadeli döviz işlemleri kısıtlanarak, sınırlı bir alanda sermaye hareketi engelleniyor. Dünyada da gelişen ülkelerin sermaye giriş çıkışlarına kapsamlı sınırlamalar getirmesi, son dönemde uluslararası platformlarda daha güçlü dillendirilen bir konu (örneğin bkz.). Bu konuda tutucu bir kurum olan IMF bile, kriz riski varsa bu tip politikalara geçici olarak onay verme noktasına geldi (bkz.).  Elbette her şeyin olduğu gibi sermaye kontrolünün de maliyetleri var. Fakat zorda kalınırsa IMF programı kapsamında bile böyle kısıtlamalar görebiliriz. (Hatta illa uygulanacaksa, bunun bir program kapsamında yapılması daha faydalı olur. Çünkü bir defa, IMF kredisi zor durumda biraz nefes aldırır. İkincisi, IMF'nin küresel ekonomideki itibarı yüksek olduğundan süreci yönetmek ve sonrasında normale dönmek daha kolay olabilir.)

Sonuç olarak, bir doğal afet yaşadık ve bu bir süre hem sağlığımızı hem de ekonomik refahımızı olumsuz etkileyecek. Bu dönemde kamu politikalarının önceliği, sağlık krizini çözüp duran ekonomik faaliyetleri başlatmak ve ihtiyaç sahiplerine sosyal destek vermek olmalı. Bundan kaynaklanan mali yükün de borçlanarak, mümkünse de IMF'nin de desteğiyle dışarıdan karşılanması en ideal seçenek gibi görünüyor. Sabırlı olmak ve rasyonel politikalar uygulamak bugün her zamankinden daha önemli.

Sosyal destekler ve iktisadın temel problemi

İktisadın temel problemini iki kelimeyle özetleyebiliriz: kıtlık ve tercih. İktisadi aktörler ve toplumlar kıt kaynaklarını alternatif kullanım alanları arasında en iyi şekilde bölüştürmeye çalışırlar. Makroekonomik açıdan, bugün yüzyüze olduğumuz kıtlık ve tercih problemlerini sıralayalım.

Öncelikle, ulusal ekonominin toplam kaynak kısıtı gösterir ki; bir zaman diliminde (özel sektör ve kamunun) tüm tüketim ve yatırım harcamalarının toplamı, üretim artı net ithalatı aşamaz. Bugün salgın hastalık yüzünden işyerleri kapanıyor, ticaret aksıyor, birçok insan işsiz kalıyor, çalışanların geliri düşüyor; sonuçta mal ve hizmet üretimi azalıyor. Dış ticareti göz ardı edersek, bu durumda üretimle beraber toplam tüketim ve yatırım da düşmek zorunda. Haliyle buradan çıkış sağlık krizini aşıp iş hayatını normale döndürdüğümüzde olacak. O zamana kadar iktisadi daralmanın sıkıntılarını yaşayacağız.

Peki dış ticaret ve finans bize yardım eder mi? İhracat ve ithalat sayesinde ülkemizin tüketim imkanları üretim imkanlarıyla sınırlı değil. Bu yüzden, toplam üretimin düşmesi veya belli ihtiyaçların artması sebebiyle yaşanacak eksiklikleri normalde ithalat yoluyla aşabilirdik. Ancak bugün bu kolay değil. Bir defa, hastalık tehdidi tüm ülkelerde olduğundan, sağlık ürünleri gibi öncelikli ihtiyaçları dışarıdan yeterince sağlamak mümkün olmayabilir. İkincisi, genel olarak ithalatta finansman sorunu arttı. İhracat ve turizm aksadığından, ithalat yapacak döviz girişi de azalıyor. Dünyadaki bu çalkantılı ortamda, dövizi dışarıdan yatırım çekerek veya borçlanarak sağlamak da zorlaştı. Hatta tersine, son zamanlarda sermaye çıkışı yaşıyoruz. Ayrıca, merkez bankasının döviz rezervleri bir yandan sermaye çıkışını, diğer yandan ithalat gereksinimini çok uzun süre karşılayacak düzeyde değil. Çok şükür ki, petrol fiyatları düştü de petrol ve doğalgaz için ülkece ödeyeceğimiz fatura azalacak. Bunun dışında dış dünyadan şu an bize pek hayır yok.  

Üretim ve tüketim konusunda sadece toplam değerler değil, bunların ekonomide nasıl dağıldığı da önemli. Biz biliyoruz ki, kaynakların verimli dağıldığı ideal piyasa koşullarında bile, sonuç çok eşitsiz olabilir. Bugünkü olağanüstü koşullarda ise durum daha vahim. Birçok insan salgın hastalıkla beraber yoksullukla da mücadele edecek. Başta sağlık, öncelikli ihtiyaçların karşılanması, (tarım, perakende gıda, nakliye, bankacılık, ileşitim vb.) kritik sektörlerin faaliyetini kesintisiz sürdürmesi, kimsenin aç ve açıkta kalmaması ve bu afetin külfetinin topluma dengeli dağıtılması devletin sorumluluğunda. Devletin elinde bunun için para ve maliye politikaları, düzenleyici kurumlar, kamu bankaları gibi birçok araç var. Ancak neyi kullanırsa kullansın, yapacağı şey aynı: daha iyi durumdakilerden alıp daha kötü durumdakilere vermek. Ayrıca her durumda, karşılaşılacak farklı ekonomik kısıtlar ve yapılması gereken tercihler olacak.

Devletin en bariz kısıtı bütçedir. Bütçede, kamu harcamalarının (tüketim, yatırım, destek/transfer ve faiz) toplamı, gelirler (vergi ve diğer) ve ilave borçlanma miktarıyla sınırlıdır. Dolayısıyla, daha çok harcama yapmak için ya geliri arttırmak ya da daha çok borçlanmak gerekir. Bunları yapmanın birden çok yolu var ve her biri farklı ekonomik sonuçlar doğurur. Devletin bu politikaları uygularken karşılacağı ödünleşimler (trade-off) yeni ekonomik kısıtlar ortaya koyar.

Şimdi birkaç ekonomi politikası örneği ele alalım. Bunun için sabit tutarlı yeni bir harcama paketi hazırlandığını düşünelim ve paketin nasıl finanse edilebileceğine bakalım.

İlk durumda, finansman ek vergiyle sağlansın. Vergi tüketimden, gelirden ya da servetten alınabilir. Zenginler daha çok tasarruf ettiğinden, tüketim vergilerinin yükü onlara az düşer. O yüzden ÖTV veya KDV artırmak, geliri dağıtmak için iyi bir yöntem değil. Şirketler  krizde destek bekliyor (zaten birçoğunun halihazırda vergileri ertelendi), onlar vergilendirilemez. Gelir vergilerinde bordrolu çalışanlar açık hedef. Fakat adalet gözetilecekse, sırf onlara dayanarak büyük bir ek gelir yaratılamaz. Kalıyor geriye servet vergileri. Bunlar rahat toplandığı için, zor zamanlarda gündeme gelir. Ancak devlete güveni zedeleme ve sermayeyi kaçırma riski var. İkinci dünya savaşı yıllarında ülkemizde uygulanan varlık vergisi hala farklı boyutlarıyla tartışılıyor. Yine yakın zamanda ülkemizde yasalaşan değerli konut vergisi de tepki yaratmıştı. Buna rağmen, şartlar zor denilerek böyle bir vergi getirilirse hiç şaşırmam.

İkinci olarak, ek bütçe finansmanının vergi dışı gelirlerle yapıldığını düşünelim. Son yıllarda bunlar ülkemizde çok kullanıldı. Geçmiş vergi borçlarının yapılandırılması, imar affı, bedelli askerlik, özelleştirme, merkez bankasından yapılan kar ve ihtiyat akçesi ödemeleri hemen aklıma gelen gelir kaynakları. Merkez bankası transferleri dışındakiler (ona ayrıca geleceğiz), özel sektörün tasarrufunu gönüllü olarak devlete aktaran mekanizmalar. Tabii, özel tasarruflar devlete gidince, bu sefer yeni yatırımlara gidecek kaynak da düşer. Ama salgın hastalık gibi geçici bir durumda, bir süre yatırımdan feragat edip tüketimi desteklemek yanlış bir politika tercihi olmaz. Buradaki sorun, ülkede toplam gelirin düştüğü ortamda toplam tasarruf da düşecektir. Tasarrufun azaldığı durumda bu ve benzeri yollardan eskisi kadar bol gelir elde edilemeyebilir.

Üçüncü olarak, borçlanma seçeneğini ele alalım. Her dönem vadesi gelen bir miktar borcu olan devlet hazinesi, bunu çevirip üzerine ilave borçlama da yaparsa, gelirlerinin üzerinde harcama yapabilir. Yabancılar Türkiye'ye uğramazsa, borçlanma yurtiçinden yapılmak zorunda. Bu durumda gene yurtiçi tasarruflar kullanılacağı için, yatırım harcamaları geriler. Birkaç ay sonra dünyada finansal piyasalar durulur ve yabancı sermaye ülkemize tekrar yönelirse, yatırımlardaki dışlama etkisi (crowding-out) ortadan kalkabilir. Ancak, içeriden ya da dışarıdan her borçlanma devlete gelecekte faiz gideri çıkartır. Bunlar gelecekteki gelirlerden ödeneceğinden, borçlanma vergi toplamayı geleceğe ertelemek anlamına gelir. Salgının geçici olduğunu düşünürsek, bu da aslında iyi bir fikir. Ancak borçlanmanın miktarı arttıkça maliyeti yükselecektir. Dolayısıyla, piyasadan sınırsız borçlanma imkanı olamaz.

Dördüncü olarak, harcamanın merkez bankası kaynaklarıyla finanse edildiğini düşünelim. Bu doğrudan ya da dolaylı, çeşitli şekillerde olabilir. Örneğin, merkez bankası bilançosundaki çeşitli kalemlerden hazine hesabına (kar, ihtiyat akçesi vs. adı altında) senyoraj diyebileceğimiz transferler yapılmaktadır. Bunlar kamu harcamalarında kullanıldığında piyasaya ilave para sürülür. Dolaylı merkez bankası fonlaması ise bankalar yoluyla olur. Örneğin, bankalar merkez bankasından kısa vadeli borç alıp bununla devlet tahvili satın alabilir. Bu bankaların işine gelmezse, bu sefer merkez bankası hazinenin piyasaya sattığı tahvilleri ikinci elden satın alabilir. İkinci piyasadan yapılan bu işlemler için kanuni bir engel ya da sınır bulunmuyor. Saydığım bu yöntemler halihazırda kullanılıyor. Bunların dışında, merkez bankasının ilk elden hazinenin borç senetlerini satın alması kanunen yasak. Fakat istenirse kanun da pek ala değiştirilip devlet için sıfır maliyetle sınırsız fonlama imkanı sağlanabilir.
 
Nasıl yapılırsa yapılsın, kamu harcamalarını para yaratarak finanse etmek enflasyonist olacaktır. Zaten paranın gelirin bölüştürülmesinde işe yaraması enflasyonist olmasıyla doğrudan ilişkili. Üretim sürecinde, çalışamayan insanları parayla ikame edemeyeceğimizden, doğrudan salgın kaynaklı üretim düşüşünü para yaratarak geri alamayız. Para yaratarak elde edilen kaynak, mesela fakirlere transfer edildiğinde, onların reel tüketimi artar. Yükselen enflasyon, ekonomi genelinde reel geliri ve (banka mevduatı, tahvil gibi) Türk lirası varlıkların reel değerini düşürür. Sonuçta, kamu harcamasından faydalanmayanlar fakirleşir, bunların reel tüketim ve yatırım harcamaları düşer. Dolayısıyla, toplam reel gelir değişmeden, enflasyon vergisi yoluyla toplum içinde kaynak transferi yapılabilir.

Para yaratmanın avantajı, çok kolay olmasında. Merkez bankası ol deyince, para oluyor. Hem bir seferlik hamleyle enflasyonu geçici olarak yükseltmenin maliyeti tek başına makul de olabilir. Lakin para politikası beklenti yönetimine dayanır. Hazineyi fonlayan bir merkez bankası, bu işi kontrollü yapacağına ve tekrar etmeyeceğine iktisadi aktörleri inandırabilir mi? Ayrıca, yukarıda bahsetmediğimiz, tasarrufunu dövizde tutan büyük bir grup var. Parasal genişleme ve enflasyon beklentisinin yaratacağı en büyük risk, dövize kaçışı (dolarizasyonu) hızlandırması olur. Dolarizasyon arttıkça da, aynı miktarda reel gelir üretip transfer yapmak giderek daha yüksek enflasyona yol açar ve sarmal şeklinde bu sürer. Yani büyük bir parasal genişlemeye gidilir ve beklentiler de iyi yönetilemezse, 1990'lardaki çok yüksek enflasyon ortamına veya daha kötüsüne gidilebilir. Ya da bir noktada döviz hesaplarına, sermaye giriş-çıkışına sınırlamalar koymak gibi tedbirler almak gerekir ki, sonrası ne olur bilinmez.

Burada daha çok makroekonomik politikaların bölüşüm maksadıyla kullanılmasından bahsettik. Zira böyle bir afet durumunda, vatandaşlara sosyal destek sağlanması öne çıkıyor. Ancak günümüzde özellikle para politikasının, daha çok istikrar amaçlı kullanıldığını görüyoruz. Dünyada merkez bankaları politika faizlerini indiriyor ve geniş çaplı parasal destek tedbirleri açıklıyor. Elbette bunlar arz tarafından kaynaklanan üretim kaybını gideremez. Ancak salgın gelmeden korkusu geldiği ve ekonomiler küçülmeden finansal piyasalar çöktüğü için, bu politikalar piyasalara istikrar sağlayarak ayrıca bir olumsuz talep şoku oluşmasını engelleyebilir. Tabii burada da bedaya yemek olmayacaktır. Bugün acil durum diye merkez bankaları ellerinde ne varsa kullanıyorlar, fakat bunun gelecekte ne gibi istenmeyen sonuçlar doğuracağını bilmiyoruz.

Toparlarsak, ekonomide bir süre daralmaya sebep olacak bu salgında, sosyal destek için devletin yeni önlemler alması gündeme gelebilir. Bu durumda, finansman alternatifleri arasında, borçlanmak ve bunu da mümkünse dışarıdan (belki IMF desteği de alarak) yapmak en iyi seçenek gibi görünüyor. Bu yeterli gelmezse diğer seçenekler de içerdikleri ödünleşimler dikkate alınarak devreye sokulabilir. Tabii destek paketi oluşturulurken, finansman tarafındaki maliyetler de hesaba katılacak ve harcama kalemleri belirlenen önceliklere göre sıralanacaktır. ABD'deki süreçte, herkes destek paketine kendi kolladığı kesime yönelik bir şey koydurmaya kalkınca paket şiştikçe şişti. Bizim öyle bir lüksümüz yok. O yüzden, yoksulluğu hafifletmeye öncelik veren, hedefe yönelik politikalar uygulamamız gerekiyor. Kıtlık ve tercih problemi bizim için daha çetin. 

Salgın hastalık, güven, dışsallık ve ahlaki tehlike

İnsanlar salgın hastalığa karşı alınan önlemlere neden direnç gösterir? Bir gerekçe, devlet kurumlarına veya küresel düzene dair genel güvensizlik elbette. Kimileri günümüdeki Korona virüsü (Covid 19) salgınını, küresel çapta bir biyolojik savaşa ya da ilaç şirketlerinin komplosuna bağlıyor. Kimileriyse bunu devletlerin otoritesini güçlendiren bir fırsat olarak görüyor. Bu güvensizlik sağlık krizine özgü bir şey değil; dünyada adalet, demokrasi, özgürlük gibi kavramların aşınmasıyla ilgili. Çaresi bunların yeniden güçlendirilmesinden geçiyor ki, o da şu an ütopik bir hedef.

İkinci problem ise, iktisattaki dışsallık (externality) ve ahlaki tehlike (moral hazard) kavramlarıyla ilişkili. Salgın riskine karşı etkili tedbirleri hemen almanın, toplum açısından büyük faydası olduğu açık. Fakat birey açısından, başlarda risk büyük değil. Türkiye'de birkaç bin kişinin Korona virüsü taşıdığını düşünelim. 80 milyonun üzerinde insanın yaşadığı ülkede, bunlardan birine denk gelme ve hastalığı kapma ihtimalimiz düşük. Oysa rutin olan veya hayatımıza değer katan (eğitim, iş, sanat, spor, ibadet gibi) faaliyetlerden mahrum kalmak, bize maddi manevi külfet getirir. Risk düşükse ve bundan sakınmanın külfeti yüksekse herkes hayatına alıştığı gibi devam etmek ister. Hatta devlet (seyahat, toplantı yasağı vb.) tedbirler alsa dahi, insanlar bunu delmenin yolunu arar. Ama bireysel risk az olsa da, sayısal lotonun birilerine çıkması gibi, çok büyük kitleler içinde birilerine o hastalık mutlaka bulaşır. Hastalık yayıldıkça, yakalanma riski de artar; ihtimal arttıkça hastalık daha da yayılır... Salgının bundan sonraki dinamikleri virüsün özelliklerine ve alınan önlemlerin etkinliğine göre gelişir.

Salgının sonraki aşamalarında, insanların bu sefer paniklediğini ve kendilerini korumak için yaptıklarının topluma ayrıca zarar verdiğini görüyoruz. Bunun yaşandığı yerlerde, mağazalar talan ediliyor; gıda, temizlik malzemesi, ilaç, tıbbi malzeme gibi ürünler tükeniyor. Stoklar ve üretim kapasitesi sınırlı olduğundan, (sağlık personeli, yaşlı, hasta gibi) en çok ihtiyacı olan kesimler bu ürünlere yeterince erişemiyor. Üstelik salgın yayılınca, bireysel çabaların yeterli olması da zor. Zira çok azımız yemeğimizi, ilacımızı, özel doktorumuzu alıp her şey bitene kadar bir çiftliğe kapanma şansına sahip.

Buradaki temel sorun, bireylerin eylemlerinin olumsuz toplumsal sonuçlarının olması ve bunu dikkate almamaları. Bu tipik bir negatif dışsallık örneği. Ayrıca, insanların yaşadıkları topluma karşı sorumlu olduklarını kabul edersek, tespit edilemediği veya engellenemediği için gerçekleşen olumsuz davranışlar ahlaki tehlike (moral hazard) kapsamındadır. Bu sorunlar toplumsal olduğundan, çözüm de kamu otoritesi tarafından sağlanmak zorunda. Lakin herkesi memnun etmenin mümkün olmadığı böyle bir konuda tereddüt etmeden karar alabilmek, insanlara güven verebilmek ve hastaneler dolmadan salgını kontrol etmek kolay değil. Dönüyoruz yine baştaki güven meselesine. Özgür ve adil bir dünya düzeni ütopya belki ama, en azından sağlık politikalarını ve kriz yönetimini etkinleştirebiliriz. Bu salgın bittiğinde bu konularda çıkartacağımız çok ders olacak.

Salgın hastalık ve Bayes kuralı

Son Korona virüsü (Covid 19) salgınıyla ilgili okuduğum makalelerde sıkça istatistiki bilgi verilmesi ve bunlardan çıkarım yapılması, beni temel istatistik bilgilerimi tekrar gözden geçirmeye itti. Basit bir egzersiz yaptım ve buradan da paylaşmak istedim. Belki testlerin anlaşılmasında başkalarına da yardımcı olur. İstatistik üzerinde düşünüp hesap kitap yapmadan anlaşılması zor bir konu.

Bir test düşünelim, hasta olmayan birinde (yalancı) pozitif sonuç verme ("birinci tip hata") ihtimali yüzde 5, hasta birinde (yalancı) negatif sonuç verme ("ikinci tip hata") ihtimali yüzde 3 olsun. 100 bin kişiye bu testi uygulayalım. (Sayıları tamamen kafadan atıyorum. Dileyen daha gerçekçi değerler bulup aynı mantıkla hesap yapabilir.)

Soru 1: Testin uygulandığı herkes sağlıklıysa kaç tane pozitif sonuç çıkar?
Cevap: 5 bin (= 100 bin x %5). Herkesin sağlıklı olduğunu bildiğimizden, tamamı yalancı pozitif. Haliyle yalancı negatif de yok.

Soru 2: Testin uygulandığı herkes hastaysa kaç negatif ve kaç pozitif sonuç çıkar?
Cevap: 3 bin (= 100 bin x %3) yalancı negatif var.
97 bin (= 100 bin - 3 bin) de pozitif çıkar. Herkesin hasta olduğunu bildiğimizden, pozitiflerin tamamı doğrudur.

Soru 3: Test edilenlerin 1/10'u hasta, kalanı sağlıklıysa test kaç tane pozitif, kaç tane negatif sonuç verir ve bunların kaçı doğrudur?
Cevap: Burada dört tane seçenek var.
1. Hasta olan ama testin negatif verdiği: 300 kişi (=10 bin hasta x%3)
2. Hasta olan ve testin pozitif verdiği: 9700 kişi (= 10 bin -300)
3. Hasta olmayan ama pozitif sonuç veren: 4500 kişi (= 90 bin sağlıklı x%5)
4. Hasta olmayan ve negatif sonuç veren: 85500 kişi (= 90 bin-4500)
Sonuçta 9700'ü gerçek, 4500'ü hatalı olmak üzere 14200 pozitif var. Yani, testin pozitif verdiklerinden üçte ikiden biraz fazlası (9700/14200= %68 kadarı) hasta aslında. Ayrıca, 300'ü yanlış olmak üzere 85800 negatif sonuç var. Dolayısıyla, negatif sonucun hatalı olma ihtimali (300/85800=) yaklaşık binde 3 kadar.

Bu üç örnekte iki parametreyi, birinci ve ikinci tip hata ihtimallerini sabit tuttuk. Üçüncü parametre olan hastalık oranlarını ise değiştirdik. İlk iki örnek çok basit zaten. Üçüncüde, önceden ("a priori") bildiğimiz 0 ve %100 arasında bir hastalık ihtimali vardı. Daha sonra testi uygulayıp çıkan sonuçlara göre, kişilerin hastalık ihtimalini güncelledik. Buna göre, testin pozitif çıktığı bireylerde hastalık ihtimali yüzde 10'dan 68'e yükseldi. Negatif çıktıklarında ise binde 3'e düştü. (Bu işleme Bayesçi güncelleme -Bayesian update- denir.)

Gördüğümüz üzere, olasılık hesapları ilk bakışta görünenden daha karmaşık. Test sonuçları ihtimalleri güncelleyerek bize değerli bir bilgi veriyor, fakat istatistiğin doğası gereği sonuçlar kesinlik ifade etmiyor. Sonuçların daha isabetli olması üç parametrenin alacağı değerlere bağlı. Birinci ve ikinci tip hata oranları ne kadar küçük olursa o kadar iyi tabii ki. Ama ha deyince daha iyi bir test geliştirmek mümkün olmayacağından, pratikte bunu sabit gibi düşünebiliriz. Hastalık oranı ise, testin uygulandığı kitleye göre değişiklik gösterecektir. Örneğin her ateşi çıkana test uygularsak, çok sayıda yalancı pozitif sonuç elde ederiz. Hatta ilk örneğe benzer şekilde, toplumda hastalık yayılmamışsa, sonuçlar ağırlıklı olarak yalancı pozitiflerden oluşabilir. Öte yandan, testi birçok hastalık semptomunu taşıyan veya yüksek risk altındaki kişilere uygularsak, daha kesin sonuçlar elde ederiz.

Pratikte anladığım kadarıyla durumun ciddiyeti önem kazanıyor. Örneğin, Covid 19 salgınının hızlı yayıldığı Güney Kore hatalı pozitifleri umursamadan bol bol test yapıyor. Hatta Çin'de (Batılı basının yalancısıyım) ateşi çıkanın testle uğraşılmadan karantinaya alındığı yazılıyor. Bunlar belli ki tehdit büyüdükçe ihtiyatlı olmak adına alınan radikal önlemler. Biz çok şükür henüz böyle bir durumda değiliz. Umalım ki hiç de olmayalım.

Ek (23.03.2020): Aşağıdaki linkteki yazıda uzman bir Çinli istatistikçi, önce detaylı olarak Bayes kuralını anlatmış; sonra Covid-19 salgını için gerçekçi parametreler kullanarak analiz yapmış. Yazıya göre bu hastalığın testleri (en azından o tarihte var olanlar) çok zayıf. Özellikle yalancı negatif oranı çok yüksek. Böyle bakınca Çin'de neden testle uğraşmadan semptom gösterene hasta muamelesi yaptıkları daha iyi anlaşılıyor.  
https://towardsdatascience.com/statistics-and-unreliable-tests-coronavirus-is-difficult-to-contain-e113b5c0967c

Döviz rezervleri

Bir ülke neden likit döviz varlıklara ihtiyaç duyar? Bunları nasıl kullanabilir? Ülkemizde durum ne? Bu yazıda kısaca bunları açıklayacağım.

Döviz rezervi bir defa, ülkenin kara günlerde kullanacağı kaynaktır. Türkiye olarak, başta petrol ve doğalgaz olmak üzere birçok zaruri ihtiyacımızı ithal ederek karşılıyoruz. Normal zamanda bunun için gereken dövizi, ihracat ve turizm gibi faaaliyetlerden veya dış borçlanma ve yatırımdan sağlıyoruz. Ancak küresel bir ekonomik kriz, uluslararası ambargo, savaş gibi bir durumla karşılaşırsak, ticari ve finansal işlemler aksayacağından döviz sıkıntısı çekebiliriz. Ülke olarak 1970'lerden bu yana, böyle ciddi bir darboğaz yaşamadık. Fakat döviz yokluğundan ithalat yapamamanın sıkıntılarını, büyüklerimizin anlattıklarından ve eski Türk filmlerinden biliyoruz.

Olağanüstü durumlar dışında, rezerv varlıklar ekonomik istikrar için de kullanılır. Bizim ülkemizde sert kur artışları, döviz borçlusu firmaları ve onlara borç veren bankaları zora sokarken, ithal mallar yoluyla enflasyonu da yükseltir. İhracatla kalkınan ülkelerde ise, firmaların uluslararası rekabet gücü buna bağlı olduğundan, kur uygun seviyelerde ve istikrarlı olsun istenir. Her durumda döviz kurundaki aşırı oynaklık ekonomide belirsizlik yaratır. Bu yüzden, kamu otoritesi döviz kuru yükselirken döviz satmak, düşerken de almak suretiyle piyasadaki dalgalanmaları yumuşatmak ister. Hatta, bazı ülkeler kur çıpası gibi rejimlerle, döviz kuru seviyesini kontrol etmeye çalışır. 

Ülkemizde de döviz rezervleri istikrar amacıyla kullanılmıştır. Geçmişte merkez bankasının bu hedefle, piyasaya tek seferde milyarlarca dolarlık müdahaleler yaptığı da oldu, her gün düzenli olarak küçük tutarlarda satım yaptığı da. Bunların listesi TCMB sitesinde yayınlanıyor. Son yıllarda ise, genellikle yabancı basının yazdığı ve yalanlamayan haberlere göre, döviz müdahaleleri merkez bankası rezervleri de kullanılarak kamu bankaları tarafından yapılıyor.

Elbette iktisatta bedava yemek yok. Döviz rezervi biriktirmenin bir maliyeti var. Ülkemizde bir yandan özel sektör ve devlet yurtdışından borçlanırken, bu kaynağın bir kısmının çeşitli mekanizmalarla getirisi düşük likit varlıklara yatırılması ülke için zarar demek. Aslında ihracatçı, hatta doğal kaynak zengini bir ülkede bile rezerv tutmanın fırsat maliyeti vardır. Daha karlı alternatifler varken, ülkenin tasarrufunu düşük getirili ABD varlıklarına yatırmak, Amerika'nın tüketimini sübvanse etmek anlamına gelir. İhracat fazlası veren (Katar, Norveç, Çin gibi) ülkeler, ulusal varlık fonları kurarak bu sorunu bir ölçüde aşabiliyor. Türkiye gibi borçlanarak büyüyen bir ekonomide ise bu olmayacağından, uluslararası rezervleri çok fazla büyütmek zor.

Peki merkez bankamızın elinde ne kadar döviz varlığı mevcut? Bugüne kadar nasıl hareket etmiş? Aşağıdaki grafikte TCMB'nin toplam döviz ve altın varlıklarının tarihsel gelişimi görülüyor. Brüt uluslararası rezerv 2000'lerin başından 2013'e kadar arttıktan sonra gerilemeye başlıyor. İlk dönemde Türkiye cari açık verirken, bir yandan da rezervin artması finansal akımlardan kaynaklanıyor. Dünyada finansman bollaşıp ucuzlayınca ve Türkiye'ye yatırım ilgisi de artınca, TCMB çeşitli yollarla döviz varlıklarını arttırıyor. Takip eden yıllarda eğilim tersine dönüp borçlanma maliyeti artarken, rezerv de azalıyor. Ayrıca, döviz rezervindeki dalgalanmaların dış finansman şoklarına karşı dengeleyici olduğunu da görüyoruz. En barizi, 2018 öncesinde toparlanan rezerv varlıklar, yılın ikinci yarısındaki kur krizi sonrasında dibe vuruyor. 2019 yılındaki toparlanmada ise cari işlemler açığının kapanmasının rolü büyük. (Uzun dönemli ödemeler dengesi gelişmelerini daha önce ele almıştık bkz. )

14 Şubat 2020 itibarıyla, TCMB'nin 28.5 milyarı altın olmak üzere, yaklaşık 104 milyar dolar tutarında rezerv varlığı bulunuyor. Sırf petrol ve doğalgaz ithalatına senede yaklaşık 40 milyar dolar harcadığımızı dikkate alınca, bunun çok büyük bir tutar olmadığını söyleyebiliriz. Dahası bu tutar, (tanım icabı) döviz yükümlülüklerini içermez ve merkez bankasının doğrudan kontrol edemediği sebeplerle değişebilir. Mesela bankalar, döviz mevduatı ve yurtdışından yaptıkları borçlanma karşılığında, zorunlu olarak merkez bankasında bir miktar döviz tutar. Yarın ekonomik koşullar bankalarının daha az zorunlu karşılık tutmasına yol açarsa, merkez bankasının döviz rezervi de otomatik olarak azalır. Yine mesela, Katar merkez bankasıyla yapılan anlaşma gereği, bu ülkeden (swap işlemleriyle) sağlanan 6 milyar dolarlık bir kaynak var. Bu tutarın iki ülke arasındaki anlaşmalara bağlı olarak artıp azalması da ileride döviz rezervini etkileyebilir. Ayrıca hazine ve diğer kamu kurumlarının (alım-satım, harcama, yurtdışından borçlanma gibi) döviz işlemleri de rezerv varlıklarda dalgalanmaya yol açar.  Buna karşın, TCMB gerektiğinde zorunlu karşılık oranlarında değişikliğe giderek rezervlere ayar verebilmekte, ihracatçılara sağladığı reeskont kredileriyle düzenli olarak döviz biriktirebilmektedir.

Çok detaya girmeyeceğim, merak eden daha fazlasını TCMB'nin raporlarından öğrenebilir. Buradaki temel nokta şu. Türkiye gibi cari açık vererek büyüyen bir ülkede döviz rezervi kolay birikmiyor.  Sermaye girişi yavaşlayınca, rezerv de eriyor. Dolayısıyla, büyümeyi güçlendirirken rezervleri korumak, önümüzdeki dönemde ekonomimizin başlıca meselelerinden biri olacak. Devletimiz büyümeyi acilen hızlandırmak istediğine göre, bunun yolu kısa vadede ülkeye yabancı yatırım çekmekten geçiyor. Uzun vadede ise, ekonomide yapısal bir dönüşüm istenip istenmediğine, isteniyorsa da bunun nasıl olacağına karar vermek lazım. Bunlar başarılabilecek mi göreceğiz.

 

Ek (27 Nisan 2021): Bu yazıdan sonra, koronavirüs pandemisinin de etkisiyle kamu bankalarının merkez bankası kaynaklarıyla yaptıkları döviz müdahaleleri hızlandı. Bunlar aleni hale geldi ve resmi olarak da doğrulandı. Müdahaleler hem yapılış şekli, hem de boyutu itibarıyla büyük bir siyasi tartışmaya yol açtı. Bu tartışmada net rezerv kavramı sıkça gündeme geldiği için, bu konuda bir ek yapmak istedim.

Net rezerv, yazıda bahsettiğimiz döviz varlık ve yükümlülüklerin arasındaki farkı ifade eder. Yükümlülükler varlıkların üzerine çıkabildiğinden, bu değer eksi de olabilir. Nitekim ekonomistlerin merkez bankası verilerini kullanarak yaptıkları hesaplar, 2020 yılında bu değerin eksiye dönüp bir hayli de büyüğünü (40-50 milyar dolar dolaylarına çıktığını) gösterdi. Bu durum, yurtiçinde satılan ve bankalarda tutulan dövizin, bankalarca (swap yoluyla, Türk lirası alma karşılığında) merkez bankasına borç olarak geri döndürülmesiyle gerçekleşti. Neticede merkez bankasındaki döviz varlıklar (yurtdışına ve bankacılık sistemi dışına çıkan tutar hariç) değişmedi ama yükümlülükler yükselmiş oldu.

Net rezervi yorumlamak biraz zor, çünkü tecrübeyle görüldüğü gibi, belli bir alt sınırı yok. Bu gösterge eksi değer aldığında bile, elde döviz varlık olduğu sürece bunlar politika aracı olarak kullanılabiliyor. Bankalara dövizle borç veren yabancı yatırımcılar veya yerli tasarruf sahipleri toplu bir şekilde paralarını çekmek istemedikleri sürece, bir sorun yaşanmıyor. Buradaki risk, (uluslararası bir finansal kriz, siyasi veya diplomatik bir gelişme gibi) beklenmedik bir olay anında oluşabilecek döviz talebinin gereksiz bir paniğe yol açması ve kriz çıkarması olabilir. Net rezerv değerini, bununla ilişkili bir risk göstergesi olarak kabul edebiliriz.